W internecie od lat powtarza się, że cynku i selenu nie należy przyjmować jednocześnie, ponieważ są antagonistami i wzajemnie ograniczają swoje wchłanianie. Na tej podstawie powstały nawet zalecenia, aby selen przyjmować rano, cynk wieczorem albo zachowywać między nimi kilkugodzinny odstęp.
Problem polega na tym, że badania kliniczne na ludziach nie potwierdzają takiej zasady.
Cynk i selen były wielokrotnie podawane razem w randomizowanych i kontrolowanych badaniach klinicznych. W części z nich obserwowano wzrost stężenia obu pierwiastków mimo ich jednoczesnego stosowania. Istnieją wprawdzie eksperymenty wskazujące na możliwość interakcji między cynkiem i selenem w określonych warunkach, ale nie dają one podstaw do stwierdzenia, że człowiek powinien rutynowo rozdzielać oba składniki.
Sprawdźmy więc, skąd wziął się mit o antagonizmie cynku i selenu i co rzeczywiście pokazują badania.
Co właściwie oznacza antagonizm składników mineralnych?
Składniki mineralne mogą wpływać na swoje wchłanianie i metabolizm. Antagonizm oznacza sytuację, w której obecność jednego składnika ogranicza w określonych warunkach dostępność lub wykorzystanie drugiego.
Takie zależności rzeczywiście istnieją. Nie oznacza to jednak, że każda interakcja zaobserwowana w eksperymencie ma praktyczne znaczenie dla człowieka.
Żeby stwierdzić, że dwóch składników nie należy przyjmować razem, potrzebne są dane pokazujące, że ich jednoczesne stosowanie rzeczywiście pogarsza ich wykorzystanie przez organizm człowieka.
W przypadku cynku i selenu takich dowodów klinicznych brakuje.
Skąd wziął się mit o antagonizmie cynku i selenu?
W literaturze można znaleźć badania eksperymentalne wskazujące, że w określonych warunkach cynk i selen mogą wpływać na swoją absorpcję. Jedną z takich publikacji jest badanie House’a i Welcha opublikowane w „The Journal of Nutrition”, które bywa przywoływane w kontekście antagonizmu obu pierwiastków.
Kluczowy jest jednak kontekst. Badanie przeprowadzono na szczurach, w ściśle kontrolowanym modelu eksperymentalnym. Nie było to badanie suplementacji cynkiem i selenem u ludzi.
Co więcej, wyniki nie wykazały prostego, uniwersalnego mechanizmu, który pozwalałby stwierdzić, że cynk i selen wzajemnie blokują swoje wchłanianie.
Badanie pokazuje więc, że w określonych warunkach eksperymentalnych mogą występować interakcje pomiędzy cynkiem i selenem. Nie dowodzi jednak, że u człowieka przyjmowanie obu składników jednocześnie powoduje klinicznie istotne ograniczenie ich przyswajania.
Przeniesienie wyniku tego eksperymentu bezpośrednio na suplementację człowieka i stworzenie na jego podstawie zasady „cynku i selenu nie wolno łączyć” nie znajduje uzasadnienia w tym badaniu.
A kiedy przechodzimy od modeli eksperymentalnych do badań klinicznych na ludziach, obraz wygląda zupełnie inaczej.
Co pokazują badania na ludziach?
Jednym z najbardziej bezpośrednich przykładów jest randomizowane, podwójnie zaślepione badanie Preziosiego i współpracowników obejmujące 401 osób.
Uczestnicy otrzymywali codziennie preparat zawierający witaminy oraz 20 mg cynku i 100 µg selenu albo placebo.
Po trzech miesiącach w grupie suplementowanej stężenie zarówno cynku, jak i selenu w surowicy istotnie wzrosło. Pomiary prowadzono również po sześciu miesiącach suplementacji.
To bardzo istotny wynik w kontekście popularnego mitu.
Uczestnicy nie przyjmowali cynku rano, a selenu kilka godzin później. Oba mikroelementy znajdowały się w tej samej interwencji, a status obu uległ poprawie.
Gdyby cynk i selen wzajemnie uniemożliwiały swoje przyswajanie w sposób sugerowany przez internetowe poradniki, taki wynik byłby trudny do wytłumaczenia.
Cynk i selen podawano razem również przez długi czas
Nie jest to pojedynczy eksperyment.
W innym podwójnie zaślepionym, kontrolowanym badaniu Girodona i współpracowników 81 osób powyżej 65. roku życia losowo przydzielono do czterech grup otrzymujących placebo, witaminy, mikroelementy albo połączenie witamin i mikroelementów.
Formuła mineralna dostarczała codziennie 20 mg cynku i 100 µg selenu.
Suplementację prowadzono przez dwa lata, a 57 uczestników ukończyło całe badanie. Co szczególnie istotne, już po sześciu miesiącach suplementacji odnotowano istotny wzrost stężeń odpowiednich witamin i mikroelementów w grupach, które je otrzymywały.
Mamy również znacznie większe, osobne randomizowane i podwójnie zaślepione badanie obejmujące 756 starszych osób z 26 francuskich domów opieki.
Przez rok jedna z badanych interwencji ponownie dostarczała 20 mg cynku i 100 µg selenu dziennie, a badacze oceniali biologiczne wskaźniki statusu mikroelementów przed suplementacją oraz po 6 i 12 miesiącach.
To ważne, ponieważ pokazuje, że wspólne stosowanie obu składników nie jest egzotyczną koncepcją producentów suplementów. Cynk i selen od lat są podawane razem w kontrolowanych badaniach klinicznych na ludziach.
Co pokazują nowsze badania cynku i selenu?
W 2023 roku opublikowano randomizowane, podwójnie zaślepione badanie kontrolowane placebo, w którym sprawdzano wspólną suplementację cynkiem i selenem u osób z nadwagą lub otyłością stosujących dietę o obniżonej kaloryczności.
Uczestnicy otrzymywali przez osiem tygodni 25 mg cynku w postaci glukonianu cynku oraz 200 µg selenu w postaci L-selenometioniny.
Po zakończeniu interwencji stężenie selenu w grupie suplementowanej wzrosło z 83,04 ± 13,59 do 119,40 ± 23,93 µg/L. Zmiana związana z interwencją była istotna statystycznie.
To kolejny wynik, który stoi w sprzeczności z prostym twierdzeniem, że cynk „blokuje” selen.
Jeżeli podczas jednoczesnej suplementacji 25 mg cynku i 200 µg selenu stężenie selenu wyraźnie wzrasta, nie można utrzymywać, że samo połączenie tych dwóch składników uniemożliwia wykorzystanie selenu przez organizm.
Prawdziwy antagonizm cynku? Warto spojrzeć na miedź
Najlepszym dowodem na to, że interakcje między minerałami traktuje się w nauce poważnie, jest zupełnie inny duet: cynk i miedź.
W przypadku wysokiej podaży cynku istnieją znacznie mocniejsze podstawy do mówienia o praktycznie istotnej interakcji.
National Institutes of Health wskazuje, że przyjmowanie 50 mg cynku dziennie lub więcej przez okres kilku tygodni może zaburzać wchłanianie miedzi i prowadzić do obniżenia jej statusu w organizmie.
To pokazuje istotną różnicę między dobrze udokumentowaną, praktycznie istotną interakcją a przenoszeniem wyników określonego eksperymentu na uniwersalną zasadę suplementacji.
Nie każda interakcja pomiędzy dwoma mikroelementami oznacza, że trzeba przyjmować je o różnych porach dnia.
Podsumowanie
Cynk i selen mogą w określonych warunkach oddziaływać na siebie, jednak badania kliniczne na ludziach nie potwierdzają popularnej zasady, że nie należy przyjmować ich razem. Oba składniki były wielokrotnie stosowane jednocześnie w badaniach, a wspólna suplementacja nie uniemożliwiała poprawy ich statusu w organizmie.
Nie ma więc naukowych podstaw, aby rutynowo rozdzielać cynk i selen o kilka godzin tylko z powodu rzekomego antagonizmu. Znacznie większe znaczenie mają odpowiednio dobrane dawki, formy składników oraz całkowita podaż mikroelementów z diety i suplementów.
